|
|
 |
De monumenten
|
|
|
Het Werelderfgoed Schokland kent verschillende soorten monumenten: vijf gebouwen en vijf archeologische monumenten in de bodem. De gebouwen staan op de terpen. De terpen zelf vormen met hun gelaagdheid een historisch document en zijn archeologische monumenten, evenals de kavel P14 op de flank van de keileembult.
Samen getuigen de prehistorische en historische monumenten van het feit dat vanaf de Steentijd tot aan de ontruiming in 1859 met enkele tussenpozen mensen op Schokland hebben gewoond. En zelfs daarna is Schokland niet verlaten ....
|
|
Archeologische kavel P14
|
Dankzij het feit dat Schokland altijd natte condities heeft gekend, zijn de archeologische bodemschatten goed bewaard. Op de oeverwallen, rivierduinen en dekzandruggen bij Schokland zijn dan ook veel vuurstenen voorwerpen en stukjes houtskool gevonden, die alleen maar door mensen kunnen zijn gebruikt om voedsel te bereiden. Met name op de kavel P14 zijn bijzondere vondsten gedaan uit de periode van 4900 tot 1800 v. Chr. waaronder aardewerk en gereedschap, maar ook complete graven en afdrukken van huizen en greppels. Deze Steentijd- en Vroege Bronstijd-mensen leefden deels van wat de natuur opleverde aan wild en vruchten, maar hebben ook varkens gehouden en in de zomer akkertjes bebouwd met de oervormen van onze landbouwgewassen. Waarschijnlijk brachten ze aanvankelijk de winter niet in dit gebied door, maar zochten ze daarvoor hogere grond op. Uit recentere perioden zijn ook permanente woonplaatsen bekend. De bekendste van deze culturen is de Swifterbantcultuur. Om het bodemarchief te beschermen is de kavel P14 nu afgedekt met nat grasland.
|
|
De Zuidpunt met de kerkruïne
|
De zuidpunt van Schokland heeft een rivierduin als ondergrond en ligt daardoor wat hoger. In de prehistorie woonden hier al mensen. In de late Middeleeuwen stond er een kerk en misschien ook een dorp.
De kerk, nu een ruïne, is in fases gebouwd. Het oudste deel is rond 1300 gebouwd met stenen van een nog ouder kerkje dat ten zuidwesten van Schokland stond. De kerk is tot 1717 gebruik geweest als kerk, en daarna nog lang als begraafplaats. In 2003 is de kerkruïne geconsolideerd en heeft een herbegraving plaatsgevonden.
De Zuidpunt was belangrijk voor de scheepvaart. Er hebben drie vuurtorens gestaan: als eerste een vierkante baak met daarop een open vuur, daarna na de hevige storm van 1825 een ronde stenen toren met een kolenvuur, en tenslotte een ijzeren vuurtoren, met eerst petroleum- en later gaslicht. Deze vuurtoren is pas in 1942 bij het droogvallen van de Noordoostpolder gedoofd. De “vuurbaak” die nu nog te zien is, is de fundering van de ronde vuurtoren.
|
|
De Zuidert
|
Alle terpen op Schokland zijn archeologisch monument. De basis van de terpen is gelegd tussen 1300 en 1400. In deze periode werd het leven in het veen te hachelijk, enerzijds door bodemdaling door klink van het veen, en anderzijds door de toename van stormen en hoger water. Het is in deze tijd dat het Almaere uitgroeide tot de Zuiderzee.
Elke terp is als het ware een logboek. In de op elkaar gestapelde bladen van het bodemarchief is af te lezen wat er gebeurde op de terp. Welk materiaal werd gebruikt om de terp te versterken? Hoeveel huizen stonden er? Welk afval gooiden de bewoners weg? Is er brand geweest? Kortom: archeologen koesteren de terpen. Op de terp Zuidert heeft rond 1950 een opgraving plaatsgevonden, die o.a. palenrijen en ophogingen van turf! aan het licht bracht. Met de restauratie van een zoetwaterput in 2003 is wederom een stukje terp in kaart gebracht.
|
|
De Middelbuurt met de waterstaatskerk
|
Het dorp Middelbuurt stond op een van de grotere terpen. Middelbuurt was ook het meest welvarende dorp, waar de notabelen woonden. Hier stonden verschillende stenen huizen. Van dit dorp zijn dan ook nog vele sporen in de terpbodem aanwezig. Op het museumterrein zijn bijvoorbeeld waterkelders te zien, waar het regenwater werd verzameld dat van gebouwen met leien daken afstroomde.
Al in 1717 was de kerk op de Zuidpunt verlaten en de eredienst verplaatst naar een nieuwe Enserkerk op de Middelbuurt. De nu nog bestaande waterstaatskerk met pastorie is gebouwd in 1834 en is een monument. Na de ontruiming in 1859 is de kerk in gebruik gebleven als verblijf voor kantonnier, dijkwerkers en rietsnijders.
De IJsloperschuur is het andere oorspronkelijke gebouw op de Middelbuurt. In deze loods werd de ijsvlet bewaard, een sloep met glijders eronder. De ijsvlet werd gebruikt om naar Kampen te reizen wanneer de Zuiderzee was dichtgevroren; hij kon zowel drijven als glijden.
|
|
De terp Emmeloord met de Lichtwachter en de Misthoorn
|
Na de ontruiming in 1859 was het eiland vrijwel. Omdat de haven van Emmeloord en de vuurtoren op de Zuidpunt erg belangrijk waren voor de scheepvaart, zijn ze in bedrijf gehouden. Een lichtwachter en havenmeester bleven met hun gezin achter. Er is later ook nog een visafslag gekomen. De woningen van de lichtwachter en de havenmeester op Emmeloord zijn rond 1900 zelfs nog vervangen door stenen huizen. Ook het Misthoorngebouw dateert uit die tijd en is gebouwd om onderdak te bieden aan de compressor voor de misthoorn, die bij slecht zicht de plaats van het eiland moest aanduiden. Het huis van de havenmeester en de visafslag zijn na de drooglegging afgebroken. De gemeente Noordoostpolder heeft De Lichtwachter en de Misthoorn enkele jaren geleden gerestaureerd. Beide staan op monumentenlijst. De terp Emmeloord zelf is een archeologisch monument, dat veel sporen van het verleden bevat waaronder funderingen, kelders en een begraafplaats.
|
|
|
|
 |
|
Aardewerk, enkelgrafcultuur Kavel P14
|
|
 |
|
De Zuidpunt met de kerkruïne
|
|
 |
|
De Zuidert
|
|
 |
|
De Middelbuurt met de waterstaatskerk
|
|
 |
|
De terp Emmeloord met de Lichtwachter en de Misthoorn
|
|
|
